200 rocznica śmierci Perthéesa

Henryk Bartoszewicz

Kartograf królewski Hermann Karol de Perthées (1740-1815) i jego dzieła kartograficzne

W 2015 r. mija dwusetna rocznica śmierci Karola Perthéesa, najwybitniejszego polskiego kartografa XVIII wieku, geografa królewskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego. Ten wybitny osiemnastowieczny autor wielu map, z których znaczna część zachowała się do dzisiaj, i jego dzieła zasługują na przypomnienie.    

Hermann Karol de Perthées urodził się 14 stycznia 1740 r. w Dreźnie.  Wywodził się z rodziny francuskich hugenotów osiadłej na ziemiach niemieckich. Od 1764 r. razem z Franciszkiem Florianem Czakim (Csaky Kerestszegh) i Janem Bakałowiczem należał do grona kartografów królewskich Stanisława Augusta. Jednakże w rachunkach Poniatowskiego pojawił się on już 1 października 1763 r., czyli jeszcze na rok przed koronacją (25 listopada 1764 r.) i z tych rachunków nie zniknie aż do zgonu króla. W 1766 r. Karol Perthées (tylko drugim imieniem i nazwiskiem podpisywał on swoje prace kartograficzne oraz listy adresowane do króla Stanisława Augusta i innych osób) został porucznikiem artylerii koronnej, a dwa lata później otrzymał nobilitację. Pod koniec 1783 r. mianowano go pułkownikiem wojska koronnego.

Perthées był osobą, z którą Stanisława Augusta wiązał największe nadzieje w związku z realizacją projektu zreformowania kartografii polskiej. Prace w tym zakresie rozpoczęto od zorganizowania obserwatoriów astronomicznych, które miały przygotować podstawy matematyczne kreślenia nowoczesnych map. Prace wykonane przez astronomów, między innymi wyznaczenie współrzędnych geograficznych miast polskich i litewskich, w połączeniu z pomiarami przeprowadzonymi w terenie stanowiły podstawę powstania w latach 1766, 1768, 1770 i 1773 czterech map ogólnych Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego autorstwa Perthéesa. Pierwsza z map (1766 r.) prawdopodobnie spłonęła podczas pożaru na Zamku Królewskim. Druga (1768 r.) nie wróciła do Polski w ramach rewindykacji kartografików z ZSRR. Natomiast trzecia (1770 r.), Polinia secundum legitimas proiections stereographicae regulas et luxta recetissimas obervationis adhibitis w skali około 1:1 000 000 była przechowywana przed 1939 r. w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, w zbiorze noszącym nazwę Archiwum Kartograficzne (AK 89); do dzisiaj zachowała się w zbiorach polskich w formie negatywów fotograficznych. Ostatnia z tych map Carte générale et itinéraire de Pologne w skali około 1:4 500 000 rytowana przez Sebastiana Dorna i opublikowana anonimowo w Warszawie przez Michała Grölla w 1773 r. była wierną redukcją Polonii z 1770 r. Perthées pominął tu jedynie granice województw. Egzemplarz tej mapy znajduje się w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie (AGAD, Zb. Kart. 43-33/Zb. SA 3).

Kwestią nierozstrzygniętą pozostaje autorstwo mapy zachowanej w niedatowanej rękopiśmiennej kopii o wymiarach 162 x 105 cm w skali około 1:1 235 000 mapy Polski i krajów ościennych, zatytułowanej w kopii Nouvelle carte générale de la Pologne, Kopia najprawdopodobniej została sporządzona między 1766 a 1768 r. (AGAD, Zb. Kart. 72-9/Zb. SA 1). Prawdopodobnie autorem oryginału był również. Perthées. Jeśli przyjąć tezę Karola Buczka, że przeróbkami tego dzieła kartograficznego były mapy: rękopiśmienna Antoniego Hiża (1769 r.) i drukowana Bartłomieja Folino (1770 r.), to Nouvelle carte[...] powstała przed 1768 r. Przypisując autorstwo tej mapy Perthéesowi, można również by przyjąć, że jest to kopia zaginionej (spalonej w pożarze warszawskiego Zamku Królewskiego w 1767 r.) mapy, wykonanej w 1766 r.

Najstarszą zachowaną, ale tylko w kopii, w pracą kartograficzną Perthées jest jedna z dziesięciu map demarkacyjnych granicy polsko-rosyjskiej, ustanowionej na mocy traktatu Grzymułtowskiego, sporządzonych w latach 1764-1767 (sejm konwokacyjny obradujący w dniach 7 maja – 23 czerwca 1764 r. zatwierdził cesję terytorium Rzeczypospolitej na rzecz Rosji zgodnie z postanowieniem układu pokojowego z 6 maja 1686 r.), obejmująca duży odcinek od wsi Juszki nad Dnieprem powyżej kijowskiego klina aż do rzeki Borowiczy Wielkiej pod Krasnopolem i Kraśniczoborem. Mapa ta została sporządzona w 1764 r. na arkuszu papieru znacznych rozmiarów 324 x 71 cm, w skali około 1:150 000. Przedstawiono na niej pas przygraniczny, który został opracowany nierównomiernie. Prawy kartusz przeznaczony na tytuł mapy nie został wypełniony. Tytuł Mappa graniczna Polski z Moskwą zacząwszy od rzeki Borowiczy wielkiey pod Krasnopolem y Krasniezaborzem aż do Kijowa y do samey Bialocerkwi podług Traktatu de Anno 1686 wpisał na dorsalnej naklejce archiwista królewski C.W.  Friese  (AGAD, Zb. Kart. 508-6/Zb. SA 26). 

W 1781 r. rozpoczęto prace nad przygotowanie map województw Rzeczypospolitej, które miał złożyć się na Atlas Polski, stanowiący nie tylko główne dzieło Karola Perthéesa, ale przede wszystkim uwieńczenie dążeń króla Stanisława Augusta do zreformowania kartografii polskiej. Pierwsza z tej serii map, sporządzanych w skali około 1:222 500, mapa województwa mazowieckiego została wykonana w 1783 r. Podstawę opracowania stanowiły mapy poszczególnych ziem, które zostały rozesłane starostom do uzupełnienia i skorygowania położenia i nazw miejscowości. W Zbiorze Geograficznym Stanisława Augusta znajduje się rękopiśmienna mapa ziemi liwskiej z 1781 r. autorstwa Perthéesa o wymiarach 17,5 x 29,5 cm, w skali około 1:222 500 (AGAD, Zb. Kart. 43-35/Zb. SA 8). Trudno jednak stwierdzić, czy jest to wersja wysłana do starosty, czy egzemplarz z naniesionym już poprawkami.

Pierwszą z tej serii kartografików, mapę województwa mazowieckiego Perthées sporządził w 1783 r. Następnie opracował kartograficznie kolejno województwo płockie i ziemię dobrzyńską (1784 r.) oraz województwa: brzesko-kujawskie i inowrocławskie (1785 r., AGAD, AK 108/Zb. SA 6), lubelskie (1786 r., AGAD, Zb. Kart 88-1/Zb. SA 7), krakowskie (1787 r. – AGAD, AK 92/Zb. SA 9), sandomierskie (1788 r., AGAD, AK 100/ Zb. SA 10)), drugą redakcję województwa mazowieckiego (l. 1879-1791), rawskie (1792 r.), łęczyckie (1793 r., AGAD, AK 96/Zb. SA 12), podlaskie (1795 r., AGAD, AK 98/ Zb. SA 14), poznańskie (1804 r.). Natomiast nie wiadomo kiedy wykonał mapę województwa kaliskiego i mapę południowej części województwa kijowskiego.

W pracach nad kartowaniem województw Perthées korzystał materiałów opracowanych przez proboszcza tarchomińskiego ks. Franciszka Czaykowskiego, głównie z opisów parafii sporządzonych przez proboszczów oraz własne opracowanie Geograficzno-Statystyczne opisanie parafiów Królestwa Polskiego. Dwadzieścia trzy tomy opisów parafii obejmujące diecezje: krakowską, gnieźnieńską, płocką, poznańską, kujawską i chełmską, znajdujące się w XIX i na początku XX w. w Cesarskiej Bibliotece Publicznej w Petersburgu, które na mocy traktatu ryskiego wróciły do Polski, przechowywane w Bibliotece Narodowej w Warszawie, w 1944 r. spłonęły. Natomiast opisy parafii Pethéesa, obejmujące dwanaście tek oraz mapy parafii znajdują się w Bibliotece Narodowej Akademii Nauk Ukrainy w Kijowie.

Mapy województw Perthéesa objęły prawie całe terytorium Korony bez województw sieradzkiego i gnieźnieńskiego. Wszystkie one zostały wykonane w skali około 1:222 500 i były przeznaczone do publikacji. Firma rodziny paryskich sztycharzy Tardieu, na podstawie dostarczonych kopii map wykonanych przez Grzegorza Czapskiego, do 1795 r. zdążył jedynie wyrytować mapę województwa krakowskiego, wydaną z datą 1792 r., natomiast mapy województw: sandomierskie, lubelskiego oraz płockiego i ziemi dobrzyńskiej zostały wydane w Paryżu do 1806 r., a mapa województwa rawskiego w petersburskim Dépot des Cartes w 1806 r. Ponadto w firmie Tardieu wysztychowano w 1794 r. mapę Perthéesa Okolica Warszawy w diametrze pięciu mil , w skali około1:222 500 (AGAD, Z. Kart. 69-22B/Zb. SA 118), opublikowaną też anonimowo w tymże roku w przez S. Schroppa w Berlinie.

Mapy Rzeczypospolitej i mapy województw Perthéesa, chociaż nie zostały oparte na triangulacji i zdjęciach terenowych, stanowią wartościowe źródło do dziejów kartografii i geografii historycznej. Mapy województw, dzięki bogactwu treści (niemal pełna sieć osadnicza, gęsta, chociaż mało dokładna, sieć hydrograficzna i drogowa), dokładnym na ogół granicom administracyjnym, dokładności rysunku i licznym stylowym ozdobom, należy uznać za najpiękniejszy, a zarazem najwartościowszy zabytek osiemnastowiecznej kartografii polskiej. Są one ważnym źródłem dla badań z zakresu historii kartografii i geografii historycznej.

W 1785 r. Perthées opracował mapę hydrograficzną Polski w skali około 1:1 750 000. W AGAD znajdują się dwie kopie mapy hydrograficznej Polski Perthéesa z 1785 r. Pierwszą z nich sporządzono w Depo-Kart między 1787-1812 (AGAD, AK 127) Druga została wykonana przez nieznanego autora w końcu XVIII lub na początku XIX w. (AGAD, Zb. Kart. 96-1/Zb. SA 96). Ponadto mapa hydrograficzna Polski została na podstawie kopii opublikowana w 1809 r. w Paryżu staraniem generała Jana Komarzewskiego. Główny kartograf królewski Stanisława Augusta pracował w latach osiemdziesiątych XVIII w. także nad kolejną mapą ogólną Polski i krajów sąsiednich.

Perthées nie tylko jest autorem fundamentalnych dzieł kartografii polskiej drugiej połowy XVIII w., ale także sporządzał mapy wielkoskalowe. Pomimo, że nie brał on udziału w wytyczaniu granic po I rozbiorze Rzeczypospolitej, to był jednym z kartografów opracowujących mapy delimitacyjne i demarkacyjne.  Najstarsza z zachowanych porozbiorowych map granicznych autorstwa Karola Perthéesa została przez niego wykonana w 1774 r., w skali około 1:474 000, dla polskich komisarzy granicznych, którym powierzono wytyczenie granicy z Austrią. Przedstawiono na niej granicę polsko-austriacką od rzeki Białej do Dniestru, wykreśloną zgodnie z postanowieniem traktatu cesyjnego z 18 września 1773 r. Mapę opatrzono pieczęciami i podpisami delegacji polskiej do wytyczenia granicy Rzeczypospolitej z Austrią: biskupa kujawskiego, Antoniego Kazimierza Ostrowskiego, marszałka sejmu rozbiorowego 1773-1775, Adama Ponińskiego i wojewody wileńskiego, Michała Hieronima Radziwiłła. (AGAD, Zb. Kart. 90-8). Perthées najprawdopodobniej był także autorem lub współautorem kilku kartografików granicznych sporządzonych w latach 1773-1780. Ponadto w tym czasie kopiował on dla królewskiego „zbioru geograficznego”, prywatnej kolekcji kartograficznej Stanisława Augusta mapy delimitacyjne i demarkacyjne wykonywane przez innych autorów. Do największych jego kartograficznych prac granicznych należy zaliczyć trzy wielosekcyjne atlasy z 1780 r., w skali około 1:43 000, granic pierwszego rozbioru Polski z Prusami (30 sekcji), Rosją (43 sekcje) i Austrią (58 sekcji) (sekc. 58). Pierwszy z niuch spłonął w 1944 r., a dwa pozostałe znajdują się w zasobie kartograficznym Archiwum Głównego Akt Dawnych (AGAD, AKP 58/ Zb. SA 36 i AKP 59/ Zb. SA 65).  

Karol Perthées także sporządzał i kopiował hydrograficzne mapy wielkoskalowe. Najwartościowszą i najbardziej interesującą jest mapa kanału Królewskiego i kanału Ogińskiego sporządzona 1785 r. w skali około 1:228 000. Jest to oryginalne dzieło Perthéesa, chociaż nie należy wykluczyć, że kartograf królewski korzystał z wcześniejszych prac innych autorów. Uwagę zwraca umieszczenie na jednym arkuszu obrazu kartograficznego kanałów i redukcji opracowanej w tym samym roku mapy hydrograficznej Polski (AGAD, Zb. Kart. 96-11/Zb. SA 92). Ponadto zachowały się wykonane przez Perthéesa dwie kopie map dotyczących projektu kanału łączącego Pilicę z Wartą z 1775 r. autorstwa architekta królewskiego Jan Ferdynanda Naxa (AGAD, Zb. Kart. 96-9/ Zb. SA 86; AGAD, Zb. Kart. 73-13/ Zb. SA 87).

Prawie wszystkie prace kartograficzne Karola Perthéesa sporządzone przed 1795 r., zarówno oryginały, jak i kopie oraz odbite w miedzi trafiły do prywatnej kolekcji ostatniego króla polskiego, nazywanej zbiorem geograficznym, który był przechowywany w Archiwum Stanisława Augusta, nazywanym też Archiwum Gabinetu Jego Królewskiej Mości, albo Archiwum Gabinetowym. Po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1798 r. przerwane zostały wszelkie prace nad jego zbiorami. Kolekcje królewskie, w tym także zbiór geograficzny uległy rozproszeniu. Wiele map autorstwa Perthéesa nie zachowało się do dzisiaj.

Perthées nie tylko sporządzał mapy, ale także, podobnie jak Stanisław August Poniatowski, kolekcjonował kartografika. Był także zamiłowanym entomologiem. Pozostawił w rękopisie ilustrowaną dziewięciotomową pracę zatytułowaną Isecta Polonica et et Lithuanica, zawierającą dane dotyczące 3000 gatunków owadów.

W 1798 r. Perthées przeniósł się z Warszawy na Litwę. Zmarł 21 listopada 1815 r. i został pochowany w Wilnie na cmentarzu Kalwińskim.