Wystawa Wielka kartografia małych miast

Przedmiot wystawy

Dzieje małych miast – dominujących w obrazie urbanistycznym ziem polskich przez wiele stuleci – pozostają często na marginesie badań prowadzonych przez historyków. Głównym przedmiotem zainteresowania autorów monografii i syntez pozostają duże ośrodki, siedziby monarchów, centra władzy i administracji, odgrywające wiodącą rolę także w gospodarce całego regionu. Tymczasem małe miasta, choć często niewiele różniące się od wsi wyglądem i trybem życia mieszkańców również miały swoją wielką historię. Bywały areną ważnych wydarzeń, korzystały z przywilejów wystawianych przez władców. Prywatne miasteczka cieszyły się opieką swych właścicieli, nieraz bardzo wpływowych. Miały tu miejsce fundacje kościołów i klasztorów, powstawały ratusze, zamki, pałace i założenia parkowe. Często jedynymi śladami tej minionej świetności są księgi i dokumenty przechowywane w archiwach. Wśród tych materiałów źródłowych istotną rolę pełnią mapy i plany.

Na wystawie zaprezentowano mapy wielkoskalowe mniejszych miast Rzeczypospolitej, mniej znane i rzadziej wystawiane, aniżeli kartografika miast dużych, takich jak Gdańsk, Kraków, Poznań, czy Warszawa. Wystawa składa się z dwóch części. Pierwszą stanowią oryginały znajdujące się w zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych (nr kat. 1-26). Natomiast druga część to przedstawione na planszach kopie map wielkoskalowych ze zbiorów AGAD, Archiwum Narodowego w Krakowie i Archiwum Państwowego Warszawy (nr kat. 27-44). Wśród pokazanych kartografików znalazły się panoramy miast ponieważ, mimo, że nie zalicza się ich do prac kartograficznych, to jednak stanowią ważne źródło do poznania przestrzeni miejskiej. Obok widoku Krosna z dzieła Georga Brauna i Fransa Hogenberga, Civitates orbis terrarum, umieszczono unikatową rękopiśmienną panoramę Szkłowa sporządzoną z autopsji, około 1769 r., przez wybitnego architekta Jakuba Fontanę, noszącego tytuł naczelnego architekta Rzeczypospolitej na dworze Augusta III Sasa i Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jest to jedyny widok Szkłowa sporządzony tuż przed pożarem w 1769 r., po którym miasto nie zostało odbudowane w swoim pierwotnym kształcie. Do tej grupy należy zaliczyć także siedemnastowieczny półperspektywiczny plan Skawiny autorstwa Jana Gostumiowskiego. Na uwagę zasługuje mapa rysunkowa Niżankowic i okolic z 1759 r., będąca przykładem ogniwa pośredniego pomiędzy widokiem i planem perspektywicznym a miejską mapą wielkoskalową.

Siedemnastowieczne mapy wielkoskalowe małych miast Rzeczypospolitej reprezentują na wystawie prace szwedzkiego kartografa i rysownika, generała Erika Jönssona Dahlbergha reprodukowane w dziele historyka i wydawcy Samuela Pufendorfa. Są to plany dwóch miast ziemi chełmińskiej Golubia i Nowego Miasta. Wśród osiemnastowiecznych map wielkoskalowych na wystawie przeważają plany sytuacyjne, rzadsze są sytuacyjno-regulacyjne. Najczęściej były one sporządzane w związku z czynnościami fiskalnymi, inwestycyjnym i regulacyjnymi. Natomiast w miastach prywatnych tego rodzaju mapy wykonywano głównie dla celów własnościowych, w przypadku zmiany właściciela lub sporów rozstrzyganych przed sądami. Epokę saską reprezentują na wystawie mapy wielkoskalowe Bolimowa, Łańcuta i Jarosławia. Nieco liczniejsza jest natomiast reprezentacja map wielkoskalowych z okresu panowania Stanisława Augusta, wśród których należy wyróżnić plany Korsunia i Włocławka z naniesionymi projektami regulacji. Szczególnie interesująca jest jedna z trzech zachowanych map własnościowych Dźwinogrodu, głównie ze względu na osobę autora, królewskiego geometrę przysięgłego Antoniego Ditiuk Jędrzejewskiego i doskonałą technikę wykonania.

Stan zachowania dawnych map wielkoskalowych małych miast Rzeczypospolitej zadecydował o tym, że liczba dziewiętnastowiecznych kartografików prezentowanych na wystawie jest większa, aniżeli wcześniejszych. Liczne są plany sytuacyjne i sytuacyjno-regulacyjne miast sporządzane po III rozbiorze Rzeczypospolitej przez geometrów pruskich: Dobrzynia nad Drwęcą, Dobrzynia nad Wisłą, Łęczycy, Płocka i Rawy. Z okresu Księstwa Warszawskiego, oprócz mapy Sandomierza i okolic, na uwagę zasługuje grupa trzech planów Ryczywołu (dwóch projektów nowego założenia miasta i jednego planu inwentaryzacyjnego istniejącego miasta), które powstały w związku z projektowaną relokacją miasta. Najliczniej na wystawie są reprezentowane mapy wielkoskalowe z okresu Królestwa Polskiego doby konstytucyjnej. Pokazano plany sytuacyjne i sytuacyjno-regulacyjne Bobrownik, Góry, Kalisza, Poddębic, Szadka, Warty i Wyszogrodu. Unikatową dla tego okresu grupę kartografików lokacyjnych reprezentują mapy wielkoskalowe Ozorkowa i Jadowa. Z kolei plan sytuacyjno-regulacyjny Pułtuska jest przykładem powstających wówczas projektów rewirów dla ludności żydowskiej. Ostatnią chronologicznie grupę kartografików umieszczonych na wystawie stanowią mapy wielkoskalowe, które powstały w związku z tzw. reformą miejską na ziemiach Królestwa Polskiego lat 1869-1870. W związku z tym sporządzane były plany zarówno tych miast, które zachowały prawa miejskie (trzy plany Makowa ukazujące kolejne fazy powstania odwzorowania układu przestrzennego miasta), jak i tych przekształcanych w osady (plan regulacyjny Grajewa). Ponadto zaprezentowano cztery mapy forteczne, które tematycznie są ściśle związane z kartografią miejską. Dwie z nich, sporządzone w latach osiemdziesiątych XVIII w. ukazują sytuację fortecy jasnogórskiej. Na planie wykonanym w 1811 r. przez Piotra Niestierowskiego i Antoniego Porowskiego przedstawiono miasto i twierdzę Słuck. Natomiast czwarta z map jest obrazem kartograficznym twierdzy zamojskiej i jej okolic.      

Opis katalogowy każdej umieszczonej na wystawie mapy składa się z następujących pozycji: liczby porządkowej oznaczającej numer mapy w katalogu, tytułu mapy nadanego przez autora katalogu wystawy, daty rocznej sporządzenia mapy lub daty przypuszczalnej jej powstania, imienia i nazwiska oraz tytułu zawodowego autora mapy, skali mapy, techniki wykonania mapy, wymiarów mapy podanych w centymetrach (szerokość x wysokość) oraz sygnatury mapy.

Projekt został zrealizowany w ramach obchodów Międzynarodowego Roku Mapy 2015-2016.

   

Henryk Bartoszewicz, autor i kurator wystawy